कुलानन्द यादब/सिरहा असोज १० गते —
दशैंको आज पाँचौँ दिन अर्थात् शारदीय नवरात्रको पञ्चमी तिथिमा देशभर नवदुर्गाका पाँचौँ स्वरूप स्कन्दमाता को विधिपूर्वक पूजन–आराधना भइरहेको छ। शास्त्रीय मान्यताअनुसार स्कन्दमाताले ज्ञान, शान्ति र समृद्धि प्रदान गर्ने विश्वास छ, जसको प्रतीकस्वरूप आज देशका मन्दिरहरूमा विशेष पूजन, आरती र भोग अर्पण गर्ने क्रम जारी छ।
विशेषज्ञ पण्डितहरूको व्याख्यामा स्कन्दमाता ‘पोषण र मातृत्व’ को प्रतीक हुन्, जसले आराधकलाई पारिवारिक कल्याण, मानसिक स्थिरता र आध्यात्मिक उन्नतिको वरदान दिन्छिन्। भक्तजनहरूले बिहानैदेखि शुद्ध घिउको दीप, seasonal फलफूल र मालपुवा–जस्ता परिकार अर्पण गरी देवीलाई प्रसन्न तुल्याइरहेका छन्।
मिथिलामा ‘बेलनती’ परम्परा
तराई–मधेश विशेषतः मिथिला क्षेत्रमा भने यसै दिनसँगै ‘बेलनती’ (वा बेलनौत/बेलतोड़ी) नामक अनुष्ठान पनि जोडिएको छ। स्थानीय परम्पराअनुसार षष्ठीको रात बेल रुखमा रहेको विशेष जोडी बेल फललाई निम्ता गरी रातो कपडाले बाँध्ने चलन छ। यसलाई ‘बेलनती’ भनिन्छ। त्यसको भोलिपल्ट सप्तमीमा ती बेल फल तोडेर देवी प्रतिमाको आँखामा प्रतिष्ठा गरिन्छ। यसरी देवीको मूर्तिलाई “सजीव” तुल्याउने धार्मिक धारणा मिथिलामा शताब्दीयौंदेखि जीवित छ।
बेलनती/बेलनौतलाई सांस्कृतिक–सामुदायिक एकता को प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। स्थानीय युवादेखि वृद्ध–वृद्धासम्म सामूहिकरूपमा यो विधिमा सहभागी हुने परम्परा मिथिला क्षेत्रमा अझै मजबुत छ। पछिल्ला वर्षहरूमा समितिहरूले भीड नियन्त्रण, स्वास्थ्य सुरक्षा र व्यवस्थापनमा आधुनिक उपायहरू अपनाउँदै आएका छन्।
परम्परा र आधुनिक विमर्श
यसैबीच, दशैंको पूजापाठसँगै हुने पशुबलि परम्पराबारे देशव्यापी बहस पुनः चर्किएको छ। धार्मिक पण्डितहरू परम्परागत विधि ‘पूर्ण’ बनाउन बलि आवश्यक ठान्छन् भने नागरिक समाजका एक वर्गले फल, कदुख, खोब्रा वा अक्षता जस्ता विकल्पलाई बलिदानी संस्कृतिको आधुनिक प्रतिस्थापनका रूपमा अघि सारेका छन्। यसले दशैंलाई ‘क्रूरताको उत्सव’ होइन, ‘करुणा र समर्पणको पर्व’ का रूपमा व्याख्या गर्नुपर्ने आवाज बलियो भएको छ।
सांस्कृतिक सन्देश
धर्म–संस्कृति विश्लेषकहरूको मतमा आजको पञ्चमीले दुई महत्त्वपूर्ण आयामलाई जोड्छ — (१) स्कन्दमाताको आराधना मार्फत मातृत्व र समृद्धिको शक्ति स्मरण गर्ने संस्कार, (२) मिथिलाको बेलनती परम्परा मार्फत देवीलाई सजीव बनाउने सांस्कृतिक अनुष्ठान। यी दुई पक्षले नेपाली समाजको बहुआयामिक धार्मिक–सांस्कृतिक धरोहरलाई अझ समृद्ध बनाएका छन्।
X
_1766318749.png)
